على اصغر شميم
440
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
زعماى پناهندگان سفارت خلاصهى درخواستهاى خود را كه عبارت بود از : بازگرداندن علما و روحانيون از قم ، اعطاى فرمان امنيت عمومى و جلوگيرى از توقيف و شكنجهى اشخاص ، افتتاح عدالتخانه مركب از نمايندگان طبقات علما و تجار و اصناف براى رسيدگى به دعاوى و مرافعات مردم و كيفر دادن قاتلين سيد حسين و سيد عبد الحميد به وسيلهى گرانت دف « 1 » كاردار ( شارژدافر ) سفارت انگليس به اطلاع دولت رساندند اما عين الدوله و وزراى او ، بدون اطلاع شاه به درخواستهاى مليون چنين جواب دادند : 1 - چند نفر آقايان به اختيار خود عازم عتبات ( قم ) شده ديگران در شهر هستند ، وجود آنها لازم نيست . 2 - دولت كسى را بدون تقصير نمىگيرد . 3 - امنيت در سراسر كشور برقرار است . 4 - عدالتخانه از مدتها پيش باز شده ( مقصود دولت ، وزارت عدليه بود ) و به عرايض و دعاوى مردم رسيدگى مىكند . 5 - هيچوقت در ايران مرسوم نبوده كه از طبقات رعايا كسى در ديوانخانهى مبارك
--> داراى رژيم استبداد و با آزاديخواهان و مليون كشور خود در حال كشمكش بود . ناگزير سفارت انگليس را برگزيدند . كسروى پس از اشاره به مندرجات كتاب « آبى » در باب نامهاى كه بهبهانى به سفير انگليس نوشته و از او يارى خواسته است ، چنين مىنويسد : « پيداست كه خواست بهبهانى از ياورى و همراهى كه از سفير انگليس درمىخواسته جز اين نبوده كه سفير ميانه ايشان با شاه ميانجى باشد و پيامهاى آنان را به خود شاه برساند چنانكه در زمان بودن در عبد العظيم ، اين درخواست را از سفير عثمانى كرده بودند » و سپس مىنويسد : اين گمان هرگز نمىرود كه بهبهانى يا طباطبايى به پناهيدن مردم به سفارتخانه خرسندى دادهاند و يا چنين گفتگويى در بودن ايشان مىرفته ، چه ما خود ديديم كه آنان با چه سختىها و بيمها روبرو بودند . با اينهمه از مسجد بيرون نيامدند و سرانجام كه ناگزير شدند روانهى قم گرديدند . آن رفتار دليرانه و جانبازانهى آنان كجا و خرسندى به پناهيدن مردم به سفارتخانهى يك دولت بيگانه كجا ؟ اين انديشه از خادمان سر زد ، و نخست جز كسان اندكى آن را نمىخواستند ولى كمكم انديشه بزرگ گرديد و همه به آن آهنگ افتادند و ناانديشيده به كارى برخاستند و كسى چه داند كه فريبندگانى در ميان نبوده و چنين نخواستهاند كه در اين هنگام كه در سايهى كوششهاى بخردانه و مردانه يكسال و نيم دو سيد و همدستان ايشان ، زمينه براى ديگر شدن حكومت ايران و روان گرديدن قانون در آن ، آماده گرديده بوده و دير يا زود چنين كارى خواستى انجام گرفت تنها نام آن دو ( دو سيد ) در ميان نباشد ؟ ! ( 1 ) - Grant Duff